نمایش دینی، اصلاحگر امور اجتماعی و مبلغ معنویت در جوامع بشری

............................................................
تهران، خبرگزاری جمهوری اسلامی 17/09/86 داخلی.فرهنگی.هنری.تئاتر.
از :مجید امرایی نمایش های دینی از گذشته تا به حال همواره اصلاحگر امور اجتماعی و مبلغ معنویت در جوامع بشری بوده اند.
این گونه نمایش ها با محور قراردادن رفتار و کردارانسان های نیک سرشت و تقوا پیشه می کوشند تا انسان خدامحور را به کمک ابزار هنر به معبود خود نزدیک و نزدیک تر گردانند و از انحرافات و لغزش ها نجات دهند.
صاحب نظران حوزه تئاتر، خصلت نمایشگری و بازی سازی را ذاتی بشر دانسته و براین باورند که ابتدایی ترین نمایش ها هنگامی ظاهر شدند که اعضای قبیله به هنگام غروب و بازگشت از شکار و کار روزانه همه گرداگرد آتشی برای مصون ماندن از سرما و یا ترساندن حیوانات وحشی، جمع می شدند و همراه با حرکات نمایشی و با آرایش های عجیب و غریب و صداهای ترس آور به اجرای رقص های آیینی و نمایشی می پرداختند.
پژوهشگران حوزه هنرهای نمایشی براین باورند که هنر نمایش از ابتدای خلقت بشر و حرکت به سوی زندگی اجتماعی، همراه انسان اندیشه ورز، متفکر و ناطق بوده است .
به گواه تاریخ غریزه ناخود آگاه نمایشگری در زمان هایی دور و پیش از تاریخ و در اجتماعات قبیله ای بروز یافت و در فراز و فرود تاریخ اجتماعی انسان حرکت رو به رشد خود را حفظ کرد، تا به پالایش برسد و به عنوان ابزاری فرهنگی و اصلاحگرای امور اجتماعی، مورد استفاده انسان ها قرار گیرد.
واژه تئاتر در اصل مشتق از واژه "تئاترون" به معنای تماشا کردن و یا محل تماشا و مشاهده است.به این معنا که در گذشته های دور تماشاگران در شیب تپه ها می نشستند و مراسمی مذهبی را که با تشریفاتی خاص در پای همان تپه و اغلب در جوار مقبره مردی مقدس و یا معبد یکی از خدایان مقدس برپا می شد را نظاره می کردند، تا از تماشای این نمایش تاثیر گیرند، اصلاح شوند، به پالایش برسند و بدی را از خود دور و نیکی را در درون خود جاودان کنند.
بنابر شواهد تاریخی در اجتماعات بشری غروب هر روز اهل قبیله می نشستند تا به آنچه که رییس یا پهلوان یا جادوگر قبیله در شرح جنگ ها، دلاوری ها و رشادت ها یا نزاع با حیوانات وحشی در شکار و خاصه عوامل ظاهرا عجیب طبیعت دیده بود، گوش دهند تا شجاعت خود را تقویت کرده، ترس را دور ریزند و به آرامش برسند.
در نمایش های اولیه راوی به شرح اعمال قهرمانی و داستان های مردان و کارهای فوق انسانی می پرداخت و به این ترتیب در چنین مجامعی داستان ها و نقل ها سینه به سینه به شنوندگان منتقل می شد و برخی از این شنیده ها نیز بعدها در قالب داستان و حکایت در محافل دیگری توسط راویان دیگر نقل می شد.
در این بین راویان و ناقلان برای ارتقا یاحفظ جایگاه خود و کسب امتیاز ازدیگران و جلب تماشاگران بیشتر، بر حرکات نمایشی و بیان گیرای خود و نیز حوادث داستان افزودند و در طول زمان هر کس باذوق و مایه خود وسعتی به این مرحله داد و بدین قرار بود که هم تماشای آن آیین ها و نمایش واره ها، تازه و ماندنی می شد و هم اساطیر و داستان ها توسعه یافته و سینه به سینه به دیگران منتقل شد.
در پایان این نمایش ها نیز تماشاگران به پالایش روحی می رسیدند و بدین گونه در برخی از نمایش ها نیز کراهت نزاع و جنگ ها هم به نوعی بیان می شد.
همین نمایش واره ها به روزگار کاتبان ثبت شد و بدین ترتیب مشخصه های اساسی و تعریف شده نمایشی به دوره های تاریخی بعد منتقل شد و نمایش ها ساختاری منسجم و تعریف شده یافت .
نمایش به معنی اعم کلمه یعنی انجام دادن یک عمل از پیش تعیین و تعریف شده و به عبارت علمی تر نمایش عبارت است ازانجام و یا تظاهر به انجام امری که نمایشگر در هر لحظه آگاه بر چگونگی بروز آن است .
دراین گونه نمایش ها بیش ازآنکه غرایز کور طبیعی، عصاکش نمایشگر شوند ،قوه تعقل و ادراک وی از پیش مسیر را روشن می کند و این ابتدایی ترین تعریف هنرهای نمایشی نزد بشر بود.
نقش هایی که از رقص های دسته جمعی و آیین های نمایشی انسان ها به گرد آتش و نظایر آن بر تکه های سفال به دست آمده است وجود چنین اجتماعاتی را ثابت می کند.
این گونه مجالس که تحریک کننده روحیه جنگاوری مردان بودگاهی به نمایشی از جنگ و شکار تبدیل می شد که در آن چند تن با صورتک جانوران می گریختند و چند تن دیگر به نشان شکارچی تعقیب شان می کردند تا عاقبت طی قراردادهای از پیش تعیین شده جانور به خاک می افتاد و این نشانه آرزو یا میل شکارچی بر غلبه مدام بر شکار و طبیعت بود.
اما از آنجا که آدمی بر خلاف سایر جانداران در اعمال روزانه خود بیشتر بر منافع آتی و دیر پا نظر دارد تا بر لذت زود گذر و روحیه دین مداری و خدا گونه بودن در تمامی انسان ها وجود دارد و انسان بیشتر متکی و پای بند آداب و سنن و فرهنگ جامعه خویش است تا نفسانیات، روحیه خدامحوری و دین مداری دراجرای این گونه نمایش ها کم کم بروز بیشتری نمود و انسان هر لحظه از عمرش را در اجرای نقشی که مناسب آن لحظه و ارتباطش با خداوندگار بود می گذراند.
به گواه تاریخ نمایش، در یونان باستان به عنوان سر منشاء ظهور تئاتر مراسمی دینی و آیینی در بزرگداشت " دیونیزوس " خداوندگار" تاک " و برکت و جذبه های عارفانه یونانیان برگزار می شد.
این آیین نمایشی بعدها با پشت سرگذاشتن چند صد سال و فراهم آمدن تجربیات بسیار در نحوه برگزاری از شکلی ساده و ابتدایی که قربانی کردن "بزی نر" همراه با خواندن اورادی در ستایش خدای باروری بود به فرایندی سخت پیچیده و پر از رمز و راز از ادبیات و هنر مبدل شد.
این مراسم درمسیر تکاملی خود وشکوفایی تئاترهای دینی والاترین اندیشه ها را در طریق شناخت هر چه بیشتر تاریک ترین زوایای روح آدمی و دست یافتن بر رموزی که او را در رسیدن به سعادت و دوری از شقاوت یار و مددکار بود، از نسلی به نسل دیگر منتقل کرد واز طریق تئاترهای مذهبی و دینی در دسترس تماشاگران قرار گرفت تا بر بینش انسان بیفزاید و در پیچ و خم ظلمات زندگی مشعلی فرا راه بشر قرار دهد.
اما در ایران باستان آنچه که بعدها در این اجتماعات قبیله ای آغاز شد، گونه هایی دیگر از نمایش بود که با الهام از نقل ها و حکایات دینی و مذهبی به وجود آمد و امروزه آن را با عناوینی چون نمایش" تعزیه"، "پرده خوانی"، "شبیه خوانی" و" نقالی مذهبی و اسطوره ای " می شناسند .
نقالی شکلی از بیان نمایشی فردی است که شاید پس از پیدایش و توسعه عنصر کلام به وجود آمد و رشد یافت، چنان که برخی آن را در کنار سرودها و رقص های ستایش خدایان جزو قدیمی ترین و ساده ترین اشکال نمایشی می دانند و نقالی را مقدمه ای بر نمایش های چند نفری بر می شمرند.
در نمایش های مذهبی و نقالی ها شبیه سازی و به کاربردن صورتک و ابزار کمکی چون چوب، تشت آب و افزودن بازی حرکات نمایشی ایما و اشاره به کلام و به وجود آمدن قراردادهای نمایشی دیگری چون استفاده از پرده های نقاشی شد و ابزارهای نمادین از جمله تکنیک های اجرایی، نمایش های دینی و مذهبی ایرانی محسوب می شود.
نقالان و پرده خوانان معمولا داستان های دینی، مذهبی، قهرمانی و ملی را در کوی و برزن و درحلقه مردم بازگو می کنند و اگرچه در اعصار گذشته اساطیر و داستان های باستانی تدوین و ثبت می شد ولی باز نقالان به کار خود ادامه می دادند و روایتگر حماسه ها و فداکاری های قهرمانی و ملی مردمان بودند.
" نقالی" و " شبیه خوانی " دو گونه نمایش ایرانی است که هدف از اجرای آنهانقل یک واقعه یاقصه به شعر و یا به نثر با حرکات و حالات و بیان مناسب در برابر جمع است، دراین گونه نمایش های دینی نقل گویی و شبیه خوانی ها بیانگر داستان هایی چون رشادت ها و سلحشوری های شخصیت های دینی و گاه اسطوره ای و ملی است و قصد آن القای اندیشه ای خاص و تکیه گاهش نیز بیشتر احساسات تماشاگران است واز همین جهت است که موضوعات قابل طرح در آن بیشتر داستان های قهرمانی انسان هایی است که درنگاه مخاطب دارای جایگاه خاص ومقدسی است .
منظور از اجرای این شبیه خوانی ها و نقل گویی ها برانگیختن هیجانات و عواطف شنوندگان و بیندگان است و به وسیله حرکات جذاب، لطف بیان، تسلط روحی بر جمع و حرکات و حالات القاء کننده ، شعر خوانی و آواز تلاشی است که تا سرحد ممکن که مخاطب هر دم خود را به جای یکی از قهرمانان داستان ببیند و به عبارت دیگر بازی سازان همه شخصیت های داستان رابازی می کند تا تماشاگر نمایش با عمق فاجعه و ابهت رویداد داستانی درگیر شود .
امادربرگزاری هر فرآیند نمایشی عوامل دیگری نیز دخالت دارد تا نمایشگر و تماشاگر در فرآیند نمایشی باآنچه تخلیه هیجانی و پالایش روحی نامیده می شود، برسند.
متن نمایشی که می تواند مکتوب یا آنکه سینه به سینه از گروهی به گروه دیگر منتقل شود، گروه اجراکننده نیز مشتمل بر بازیگران، کارگردان، طراح دکور طراح لباس، گروه فنی نور و صدا و..است .
اما نمایش زمانی اتفاق می افتد که مخاطبی برای آن باشد. محلی که نمایش در آنجا به اجرا گذاشته می شود،یعنی ساختمان تئاتر و یاتماشاخانه که محلی است ثابت جهت اجرای نمایش و یا هرمکانی دیگرکه به مناسبتی خاص و بنا بر ضرورت های گوناگون برای اجرای نمایش در نظر گرفته می شود که درفرهنگ ایرانی " تکیه " و " قهوه خانه" دو مکان مهم برای اجرای این گونه نمایش ها است.
در هرنمایشی اندیشه، فکر و پیامی وجود دارد که توسط گروه اجراکننده به تماشاگران منتقل می شود و منظور یاهدفی نمایش که ممکن است اعتقادی یعنی درستایش و بزرگداشت اولیای دین باشد و یا سیاسی، آموزشی، درمانی و تفریحی باشد.
به گواه تاریخ، تئاتر از آیین ها و مناسک دینی و مذهبی نشات گرفته است و در دامان همین آیین های دینی پرورش یافته و گاه با رفتن دینی از محلی به محل دیگر و ممزوج شدنش باخواسته ها وذوق و روحیه خاص هر ملت صورتی دیگر به خود گرفته و به صورت آیینی جدید درآمده است اما در این مسیر تئاتر همواره به عنوان هنری همزاد بشر از اجتماعات قبیله ای تا دنیای مدرن امروزی بوده است.
در فرهنگ ایرانی خرده نمایش های بسیاری وجود دارند که هر کدام روایتگر گونه ای مستقل از هنر آیینی و نمایشی این مرز و بوم با تکنیک و محتوای خاص به خود است.
خرده نمایش هایی چون کوسه برنشین،میرنوروزی، پرده خوانی،نقالی، رو حوضی پهلوان بازی، بقال بازی، چهل سرود ، سیاه بازی، تعزیه و ده ها خرده نمایش دیگر که به دلیل عدم توجه به آنها در حوزه نمایشی کشور اکنون رو به زوال و فراموشی هستند.
هر چند امروزه به دلیل دگرگونی های جدید فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی جوامع در مواردی به چالش جدی کشیده شده اند اما هنر تئاتر همواره به عنوان هنری تاثیرگذار همچون همیشه تکتاز میدان اصلاح امور اجتماعی و مبلغ معنویت و خداگونه گی اجتماعات بشری بوده است .
فراهنگ 1144**9116** شماره 039 ساعت 09:22 تمام